Kurs Filozofia z etyką - L.Rasiński - 26/27Z - W - NST

Wykład ma na celu zapoznanie studentów z podstawowymi historycznymi i teoretycznymi kontekstami wiedzy filozoficznej od starożytnej Grecji do czasów współczesnych. Kurs przewiduje również nabycie podstawowych umiejętności refleksyjnego identyfikowania filozoficznych źródeł i kontekstów wybranych problemów i dylematów z dziedziny nauk społeczny ze szczególnym uwzględnieniem pedagogiki.

Kurs rozpoczynają ogólne rozważania nad istotą refleksji filozoficznej i jej miejscem wśród innych rodzajów wiedzy, a następnie omówiona zostanie problematyka filozofii w porządku systematycznym (działy i podziały dyscypliny filozoficznej) oraz najważniejsze nurty i pojęcia, odnoszące się zwłaszcza do problematyki społeczno-antropologicznej. W dalszej kolejności przedstawione będą dzieje filozofii, z uwzględnieniem najważniejszych epok filozoficznych, nurtów i filozofów. Na zakończenie omówione zostaną wybrane problemy filozofii współczesnej, m.in. podmiotowość, demokracja czy etyczne rozważania nad życiem i śmiercią, ze szczególnym uwzględnieniem ich związków z problematyką psychologiczną.

Zaliczenie zajęć odbędzie się na podstawie obecności na wykładzie, egzaminu pisemnego (test).

Harmonogram i tematyka wykładów

1. Wykład 1 – 12.10.2025 Określenie przedmiotu zajęć i omówienie programu / Czym jest filozofia? rozważania wstępne / Epistemologia

Pierwsza część zajęć będzie poświęcona omówieniu celów i programu kursu, przedstawieniu harmonogramu pracy w semestrze oraz wymagań formalnych dotyczących zaliczenia przedmiotu. W drugiej części spróbujemy zdefiniować, czym jest filozofia, wskazując na jej szczególny charakter wśród innych form wiedzy. Zastanowimy się nad relacją filozofii do nauki, religii i sztuki oraz rozpoczniemy omawianie jednego z głównych działów filozofii – epistemologii, czyli teorii poznania.

2. Wykład 2 – 12.10.2025 Ontologia / Logika / Etyka

Na tym wykładzie dokończymy analizę problematyki epistemologicznej, koncentrując się na różnych koncepcjach prawdy oraz na pytaniach o źródła i granice ludzkiego poznania. Następnie przejdziemy do omówienia ontologii – działu filozofii zajmującego się strukturą i zasadami istnienia rzeczywistości. Rozważymy zagadnienia substancji, przyczynowości i celowości świata. W dalszej części zapoznamy się z podstawowymi pojęciami logiki – zasadami poprawnego rozumowania i sylogistyką Arystotelesa – oraz z głównymi nurtami etyki, od etyki cnót po współczesne koncepcje umowy społecznej.

3. Wykład 3 – 30.11.2025 Filozofia starożytna

Na tym wykładzie przejdziemy do ujęcia historycznego filozofii, rozpoczynając od jej narodzin w starożytnej Grecji. Przedstawimy najważniejsze okresy i postaci filozofii antycznej – od filozofów przyrody (Tales, Heraklit, Pitagoras), przez Sokratesa, Platona i Arystotelesa, aż po szkoły hellenistyczne: epikureizm, stoicyzm, sceptycyzm i neoplatonizm. Zwrócimy uwagę na przejście od poszukiwania prazasady rzeczywistości (arche) do refleksji nad człowiekiem, dobrem i szczęściem, oraz na związek filozofii z mitologicznym i religijnym sposobem myślenia.

4. Wykład 4 – 30.11.2025 Filozofia średniowieczna

Celem wykładu będzie przedstawienie głównych idei i kierunków filozofii średniowiecznej – epoki, w której dominowała myśl chrześcijańska i refleksja teologiczna. Omówimy źródła filozofii chrześcijańskiej (platonizm, orfizm, judaizm) oraz jej najważniejszych przedstawicieli, takich jak św. Augustyn, św. Anzelm i św. Tomasz z Akwinu. Zajmiemy się problemem relacji między wiarą a rozumem, zagadnieniem istnienia Boga (dowód ontologiczny i kosmologiczny) oraz znaczeniem scholastyki jako metody racjonalnego uzgadniania prawd wiary z argumentacją filozoficzną.

5. Wykład 5 – 01.02.2026 Filozofia nowożytna

Podczas wykładu przeanalizujemy zasadnicze przemiany w sposobie filozofowania, jakie dokonały się od renesansu po wiek XIX. Omówimy narodziny nowożytnej nauki i filozofii przyrody (Kopernik, Bacon, Galileusz), humanizm i realizm polityczny (Machiavelli), a następnie spór racjonalizmu z empiryzmem (Kartezjusz, Spinoza, Leibniz – Bacon, Locke, Hume). Szczególną uwagę poświęcimy filozofii Immanuela Kanta jako próbie syntezy obu nurtów, a także dalszemu rozwojowi idealizmu niemieckiego (Fichte, Schelling, Hegel) i narodzinom pozytywizmu (Comte). W końcowej części wykładu poruszymy wątki XIX-wiecznej krytyki rozumu u Marksa, Nietzschego i Freuda.

6. Wykład 6 – 01.02.2026 Filozofia współczesna / Rekapitulacja wykładów

Ostatni wykład poświęcony będzie głównym nurtom filozofii XX i XXI wieku oraz podsumowaniu całego kursu. Omówimy kierunki takie jak fenomenologia (Husserl, Ingarden), hermeneutyka (Dilthey, Gadamer, Heidegger), egzystencjalizm (Kierkegaard, Sartre), neopozytywizm i filozofia nauki, marksizm oraz teoria krytyczna. Przedstawimy także przemiany we współczesnej refleksji nad językiem, podmiotowością i kulturą. W drugiej części zajęć dokonamy rekapitulacji najważniejszych problemów i pojęć omawianych w trakcie kursu, przygotowując się tym samym do egzaminu końcowego.

Literatura do wykładu:

1. Arno Anzenbacher, Wprowadzenie do filozofii, przeł. J. Zychowicz, Wyd. WAM, Kraków 2005.

2. Kazimierz Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii. Teoria poznania, metafizyka, Wydawnictwo Antyk–Fundacja Aletheia, Kęty–Warszawa 2004.

3. Richard Popkin (red.), Historia filozofii zachodniej, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003

4. Bertrand Russell, Dzieje filozofii Zachodu, przeł. T. Baszniak, A. Lipszyc, M. Szczubiałka, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000.

5. Olfried Höffe, Mała historia filozofii, przeł. J. Sidorek, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2004.